Een gesprek met prof. dr. Tineke Abma, hoogleraar Kunst en Zorg
Stel je voor: je naaste heeft dementie. Veel dingen die vroeger vanzelfsprekend waren, kunnen steeds lastiger worden. Koffiezetten, koken, sociaal contact, de weg vinden, het lijkt alsof elke dag opnieuw duidelijk wordt wat er minder goed lukt. Dat kan zwaar zijn, voor degene met dementie én voor jou als mantelzorger.
Maar er is goed nieuws. Kunst en muziek kunnen iets bijzonders doen. Niet door te focussen op wat niet meer gaat, maar juist door aan te sluiten bij wat er nog wél is.
Wie is Tineke Abma?
Prof. dr. Tineke Abma is bijzonder hoogleraar Kunst & Zorg bij de Erasmus Universiteit Rotterdam. Zij deed grootschalig onderzoek naar de invloed van kunst op ouderen. Haar conclusie is duidelijk: kunst werkt helend. Ze laat zich inspireren door de woorden van outsider art kunstenaar Arthur Prins: “Kunst is voor mij de wereld van de mogelijkheden. Van wat je wél kunt, van ontwikkeling en groei.”
Voor de nieuwe editie van ons boek Dementie, hoe ga je ermee om? interviewden we Tineke Abma. Wat ze vertelde, willen we graag met jullie delen.
Kunst draait de boel om
Na een diagnose dementie ligt de nadruk vaak op verlies. Op wat niet meer lukt. Dat geeft kan een gevoel van falen geven en tast het zelfvertrouwen aan.
Kunst en muziek draaien dit om. Ze spreken het gezonde deel aan. Meedoen aan zingen, schilderen of dansen geeft eigenwaarde en plezier, maar zonder prestatiedruk. En dat heeft een positief effect op meer dan alleen dat ene moment. Wie creatief ergens in slaagt, legt makkelijker contact, durft keuzes te maken en voelt zich minder eenzaam.
Meedoen is belangrijker dan goed zijn
Het allerbelangrijkste bij kunst en muziek is eigenlijk simpel: de lat laag houden. Er zijn geen foute antwoorden. Je mag gewoon zeggen wat je ziet of voelt bij een schilderij. Je mag zachtjes meebewegen op muziek, neuriën, of in de handen klappen.
Zo ontstaat een veilige sfeer. Iemand kan ontspannen, opleven en soms zelfs nieuwe talenten laten zien. Want mensen met dementie kunnen nog altijd verrassen.
Sluit aan bij wie iemand is
Niet elk liedje werkt voor iedereen. Niet elke activiteit past bij iedereen. Kies daarom iets wat aansluit bij de geschiedenis, hobby’s of cultuur van je naaste. Houdt hij van jazz? Zet jazz op. Is ze altijd bezig geweest met haken? Dan is dat een perfecte activiteit.
Noem het ook gerust geen ‘kunst’. Praat over zingen, tuinieren, klussen of koken, dat zijn woorden die vertrouwd aanvoelen. Voor mensen met een migratieachtergrond kun je aansluiten bij hun eigen tradities: bekende liedjes, dans of bijvoorbeeld henna schilderen.
Muziek raakt iets dieps
Een mantelzorger deelde dit: “Ik zet elke middag één bekend liedje op. We tikken zacht mee en praten daarna over wat we voelden. Het is kort, maar we hebben contact en het maakt de rest van de dag lichter.”
Muziek werkt zo goed omdat het herinneringen en emoties oproept. Iemand die nauwelijks meer praat, zingt soms ineens een couplet mee. De stemming verbetert. Het gevoel van eenzaamheid neemt af. In een smartlappenkoor of meezinggroep zie je dit keer op keer gebeuren.
Wat kun jij doen?
Je hoeft niet veel te organiseren. Kleine dingen helpen al:
Zet muziek op die je naaste vroeger mooi vond. Kijk of hij meebeweegt of neuriët.
Kijk samen naar foto’s of schilderijen. Vraag: “Wat zie jij?” of “Welke kleur vind je mooi?” Er zijn geen foute antwoorden.
Ga samen naar buiten. Veel musea en buurthuizen bieden speciale rondleidingen voor mensen met dementie. Rustig, met tijd om te kijken en te praten.
Doe het samen. Kleuren, zingen, bewegen: doe mee. Het gaat niet om het eindresultaat, maar om het samen beleven.
Ook goed voor jou als mantelzorger
Mantelzorg kan zwaar zijn. Creatieve activiteiten helpen niet alleen je naaste, maar ook jou. Het kleuren van mandala’s kan rustgevend werken. Muziek maken of naar kunst kijken geeft ruimte aan gevoelens die moeilijk in woorden te vangen zijn. Je voelt je minder alleen.
Tot slot
Kunst geeft mensen met dementie iets wat ze hard nodig hebben: het gevoel dat ze er toe doen. Dat ze nog steeds iemand zijn. Iemand die kan genieten, kan raken en geraakt kan worden.
Dankzij het onderzoek en de inzet van mensen zoals prof. dr. Tineke Abma weten we steeds beter hoe groot die kracht van kunst is. En hoe we die kracht kunnen gebruiken, thuis, in het dagelijks leven, in kleine momenten samen.
Dit blog is gebaseerd op het interview met prof. dr. Tineke Abma in de nieuwe (vijfde) druk van Dementie, hoe ga je ermee om? We zijn haar zeer dankbaar voor haar medewerking en kennis.
Naast haar werk op het gebied van menswaardige zorg en betekenisvol ouder worden, schreef Tineke Abma ook het boek Nieuw Oud. In dit boek stelt zij een fundamentele vraag: wat betekent het eigenlijk om oud te zijn in een samenleving waarin jeugdigheid vaak de norm is?
Aan de hand van persoonlijke verhalen en portretten van bekende en minder bekende ouderen laat zij zien dat ouder worden niet alleen gepaard gaat met verlies, maar juist ook ruimte biedt voor groei, betekenisgeving, creativiteit en nieuwe perspectieven. In het boek komen onder meer verhalen van mensen met dementie en hun mantelzorgers aan bod, zoals het verhaal van haar eigen ouders, maar ook bijdragen van Frans Janssen en journalist en mantelzorger Clairy Polak.
Nieuw Oud nodigt uit tot een andere blik op ouder worden: niet als een fase van aftellen, maar als een levensperiode waarin mensen zich kunnen blijven ontwikkelen, verwonderen en verbinden met anderen.
Meer informatie over het boek is te vinden via Uitgeverij Lannoo – Nieuw Oud.
Foto: prof. dr. Tineke Abma, Museum van de Geest (fotograaf Rosa van Ederen)